Nazwa wsi Giemlice pochodzi zapewne od rzeki Jemielicy płynącej w okolicy w czasach, zanim zbudowano wały i kanały wzdłuż Wisły. Początkowo była to osada słowiańska, a następnie wieś założona na prawie polskim z własnym starostą. Jej właścicielami byli książęta pomorscy. W 1292 r. książę Mestwin II podarował Giemlice oo. cystersom z Pelplina i to oni zbudowali pierwszy kościół, o którym prawie nic nie wiemy. W 1301 r. cystersi oddali wieś biskupowi kujawskiemu Gerardowi, ale zachowali dla siebie dziesięciny. W 1358 r. biskup Maciej przeniósł wieś na prawo chełmińskie, odnowił też stare obowiązujące przywileje. Kolejna ważna data dla Giemlic to rok 1592, kiedy to biskup Rozdrażewski podarował wieś oo. jezuitom ze Starych Szkotów spod Gdańska. We wsi znajdowały się m.in. dwie karczmy, a trzecia stała nad Wisłą. Prawdopodobnie już w XVIII w., a może i wcześniej, wieś posiadała prawo do organizowania jarmarków. Po 1772 r. Giemlice (Gemlitz) przejął skarb pruski. W latach 1807-1814 wieś była własnością miasta Gdańska, ale ponownie przejął ją rząd pruski i tak było aż do 1919 r.
Pierwsza wzmianka o parafii pojawiła się w 1468 r., Jednak wieś już wcześniej miała kościół, który był filią parafii w Steblewie. A potem, mimo kasacji zakonu jezuitów w 1773 r., pozostał katolickim kościołem parafialnym i była to budowla gotycka, niestety całkowicie zburzona w czasie wojen napoleońskich.
Obecna świątynia, neoromańska, pw. św. Jana Chrzciciela, jest XIX-wieczna, wzniesiona w latach 1840-1841, a konsekrowana 24 kwietnia 1842 r.: murowana, tynkowana. Zbudowano ją na planie prostokąta. Jest budowlą orientowaną, od zachodu z trzykondygnacyjną, 27-metrową, wysuniętą od fasady, wieżą. Dwie pierwsze kondygnacje na planie kwadratu, ta trzecia, ośmiokątna, zwieńczona szpiczastym hełmem zakończonym kulą i krzyżem. W przyziemiu wieży znajduje się kruchta. Wieża została odbudowana dopiero w 2007 r. po zniszczeniu jej w 1945 r. Zachowały się dwa dzwony: mały, barokowy z 1699 r. i duży z 1837 r. Kościół przykryto dachem dwuspadowym.
Tekst Maria Giedz
Steblewo – kościół parafialny (obecnie ruiny)
Historia
Budowa kościoła w Steblewie (Stubelow, Stüblau) miała miejsce w XIV wieku. Wieś po raz pierwszy odnotowana została w dokumencie króla czeskiego Wacława III z 1305 roku, jednak kościół najpewniej zbudowany został dopiero po reorganizacji prawnej z 1343 roku, kiedy wielki mistrz Ludolf König nadał osadę niejakiemu Henrykowi von Wernersdorf, a także obdarzył miejscową parafię czterema wolnymi włókami ziemi oraz określił relacje i przywileje plebana wobec okolicznych mieszkańców.
Pierwszy etap budowy kościoła obejmował wschodnią część korpusu (dwa wschodnie przęsła) z zakrystią. W drugim, zapewne niezbyt odległym czasowo etapie, zbudowano zachodnią część korpusu. Następnie wzniesiono wieżę, być może dobudowaną jeszcze w XIV stuleciu, przypuszczalnie nie ukończoną według pierwotnych planów (stosunkowo mała wysokość). Prawdopodobnie po wojnach polsko – krzyżackich z XV wieku, w trakcie których kościół musiał doznać bliżej nieznanych szkód, odbudowany został szczyt wschodni.
W okresie reformacji kościół przeszedł w ręce protestantów. Został zniszczony przez Szwedów 1628 roku, lecz odbudowano go przy pomocy miasta Gdańska, które sprawowało nad nim patronat. Być może wówczas wzniesiono drewnianą nadbudowę wieży. W 1871 roku miał miejsce remont budowli. W trakcie działań militarnych 1945 roku uległa ona spaleniu, popadła w ruinę i nie została już odbudowana.
Architektura
Kościół składał się pojedynczej, dużej nawy na planie prostokąta o długości 30,5 metrów oraz szerokości 11,7 metrów. Po jej zachodniej stronie na osi znajdowała się masywna czworoboczna wieża o długości boków 10,8 metra, przy wschodniej części ściany północnej niewielka zakrystia, a po stronie południowej kruchta, usytuowana na wysokości drugiego przęsła od zachodu. Prezbiterium nie zostało wydzielone zewnętrznie z bryły korpusu kościoła, choć został on zorientowany względem stron świata.
Elewacje nawy i zakrystii rozczłonkowano gęsto rozstawionymi przyporami, ukośnymi w narożnikach, pozostałymi prostopadłymi w stosunku do osi wzdłużnej. Podział poziomy ścian korpusu utworzył gzyms kapnikowy na wysokości pierwszego uskoku przypór, przez które też był poprowadzony. Ponadto w elewacjach całej budowli od zewnątrz zachowano otwory maczulcowe po rusztowaniach. Dekoracjami wyróżniono przede wszystkim ścianę wschodnią korpusu (dwie prostokątne blendy), szczyt wschodni (podzielony lizenami przechodzącymi w sterczyny na osiem osi, wypełnionych wąskimi, lancetowatymi blendami) oraz elewacje wieży.
Dwa etapy prac budowlanych nad korpusem spowodowały różne wymiary okien w obu jego częściach (węższe na zachodzie), a także zmianę wyglądu poprowadzonego pod nimi gzymsu. Wszystkie okna były wysokie, obustronnie rozglifione, profilowane (odmiennie w części wschodniej niż w zachodniej), o ostrołukowych zamknięciach. Ściana północna korpusu zgodnie ze średniowieczną tradycją budowlaną nie otrzymała ani jednego otworu okiennego, umieszczono tam jedynie pomocniczy portal wejściowy.
W elewacji zachodniej wieży umieszczono trzy rzędy blend: najniższy z dwoma czworobocznymi, profilowanymi na krawędziach, środkowy z pięcioma ostrołucznymi, uskokowymi, oraz najwyższy z pięcioma wysokimi ale już nie uskokowymi blendami ostrołucznymi. Dwa górne rzędy blend rozmieszczono także od północy i południa. Osadzony w przyziemiu fasady portal zamknięto ostrołucznie i ozdobiono poprowadzonym od cokołu bogatym profilowaniem.
Wnętrze kościoła pomimo dużej ilości przypór przykryte było drewnianym stropem. Na prezbiterialną część korpusu otwierał się otwór z piętra zakrystii, która w przyziemiu przykryta była kolebką. Szeroką arkadą połączone było z nawą przyziemie wieży, z którego można się było także przedostać schodami w grubości muru północnego na piętro.
Żródło: https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/steblewo/
Kościół filialny pw. Św. Antoniego Padewskiego w Osicach
Początki kościoła filialnego pw. Św. Antoniego Padewskiego sięgają XIV wieku.
Kościół wybudowany w konstrukcji szkieletowej, na planie prostokąta, przykryty drewnianym stropem. W końcu wieku XIV lub na początku XV nastąpiła wymiana ścian szkieletowych na murowane. Strzelista wieża kościelna zbudowana w 1767 roku jest konstrukcji szkieletowej wypełnionej cegłą pokrytą tynkiem. Dawna plebania została zbudowana w drugiej połowie XVIII wieku. Do dzisiejszych czasów przetrwało w niezmienionym stanie wyposażenie kościoła z XVI – XVIII wieku. Godny uwagi jest barokowy chór muzyczny z prospektem organowym praz oryginalne stalle żuławskich sąsiadów.
Osada Osice (Wossitz) po raz pierwszy wymieniona została w dokumencie z lat 1308 i 1310 pod nazwą Osyeze. Prawdopodobnie w tym okresie wzniesiony został we wsi pierwszy kościół, jeszcze o konstrukcji szkieletowej. Pod koniec XIV wieku lub na początku XV stulecia budowla ta została przebudowana w murowaną. Kolejne prace budowlane, między innymi związane ze szczytem wschodnim, prowadzono pod koniec XV wieku.
Początkowo kościół nie pełnił funkcji fary. Osice samodzielną parafią zostały dopiero w 1560 roku. Ponadto w okresie reformacji budowla przejęta została przez protestantów, a patronat nad nią zaczął wówczas dzierżyć magistrat protestanckiego miasta Gdańsk. Zapewne z powodu przejęcia kościoła przez nową kongregację i odmienne wymagania nowego kultu, przekształcone zostało wyposażenie i wystrój budynku.
W 1786 roku kościół przebudowano i powiększono w kierunku północnym, dostawiono także wieżę, a jego wyposażenie ponownie przekształcono, tym razem w stylistyce barokowej. W drugiej połowie XIX wieku dobudowano nową zakrystię, a w 1933 roku zabytek poddano gruntownemu remontowi w związku z wymianą stropu nawy. Po 1945 roku kościół ponownie przejęty został przez katolików i rekonsekrowany pod nowym wezwaniem św. Antoniego.
Źródło: https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/osice-kosciol/
